Một sai số địa lý tưởng chừng nhỏ bé—chỉ vỏn vẹn 8 kilomet—vừa giúp các nhà khoa học giải mã chính xác chuyển động quay của hành tinh chúng ta trong suốt gần ba thiên niên kỷ qua.
Bằng cách xác định lại vị trí chính xác của kinh đô nước Lỗ cổ đại (thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc ngày nay), các nhà nghiên cứu đã tái dựng thành công nhật thực toàn phần diễn ra vào năm 709 trước Công nguyên (TCN). Sự kiện thiên văn này từng được ghi chép cẩn thận trong các biên niên sử thời Xuân Thu, cách đây hơn 2.700 năm.
Khi cổ thư trở thành công cụ địa vật lý
Đối với các nhà thiên văn học và địa vật lý hiện đại, Trái Đất không phải là một chiếc đồng hồ hoàn hảo. Do ma sát thủy triều từ Mặt Trăng và sự tái phân bố khối lượng trong lớp manti (lớp phủ) sau kỷ băng hà, tốc độ tự quay của hành tinh đang chậm dần. Hệ quả là độ dài của một ngày tăng thêm khoảng 1,7 đến 1,8 mili-giây sau mỗi thế kỷ.
Để đo lường đại lượng này qua hàng ngàn năm, giới khoa học dựa vào 'Delta T'—độ chênh lệch tích lũy giữa thời gian nguyên tử đồng nhất và chuyển động tự quay thực tế của Trái Đất. Bởi vì dải nhật thực toàn phần trên mặt đất rất hẹp, việc đặt nhầm tọa độ của người quan sát cổ đại dù chỉ vài kilomet cũng có thể làm sai lệch hoàn toàn các mô hình tính toán tốc độ hành tinh thời cổ.
Việc phát hiện và điều chỉnh độ lệch 8 km tại di chỉ nước Lỗ đã mang lại tọa độ chuẩn xác, biến ghi chép thiên văn cổ trở thành mỏ neo thực nghiệm vô giá để đo lường động lực học địa cầu.
Đa chiều góc nhìn: Cơ hội và ranh giới
Ở góc độ tích cực, công trình là minh chứng xuất sắc cho sự giao thoa liên ngành. Khi phương pháp ngữ văn học lịch sử kết hợp chặt chẽ với địa vật lý tính toán, những dòng chữ khắc từ hàng ngàn năm trước có thể hỗ trợ giải quyết các bài toán hóc búa của khoa học vũ trụ hiện đại.
Tuy nhiên, giới chuyên môn cũng đưa ra những điểm cần thận trọng. Theo thông tin hiện có, việc giải mã các văn bản định tính trước thời kỳ kính viễn vọng luôn tiềm ẩn rủi ro: điều kiện thời tiết cục bộ, sai số quan sát bằng mắt thường, hoặc thậm chí khả năng các chiêm tinh gia triều đình thêu dệt hiện tượng để phục vụ mục đích chính trị. Việc sửa đổi một tọa độ đơn lẻ cũng chưa thể khẳng định chắc chắn sẽ giải quyết triệt để mọi dị thường trong mô hình đường kính Mặt Trời hay phân định tuyệt đối giữa nhật thực toàn phần và nhật thực gần toàn phần.
Ý nghĩa đối với nghiên cứu hiện đại
Việc chuẩn hóa các biến thiên tự quay trong quá khứ không chỉ là câu chuyện lịch sử. Dữ liệu này trực tiếp phục vụ việc hiệu chỉnh cơ học quỹ đạo tầm xa, mô hình địa động lực hành tinh và theo dõi độ trôi quỹ đạo của vệ tinh nhân tạo ngày nay.
Nhìn từ bối cảnh Việt Nam, nghiên cứu này gợi mở tiềm năng to lớn cho việc khai thác kho tàng thư tịch cổ. Những ghi chép về thiên tượng, bão lụt hay nhật thực trong 'Đại Việt Sử Ký Toàn Thư' hoàn toàn có thể trở thành nguồn dữ liệu lịch sử giá trị cho nghiên cứu khí hậu và vật lý hiện đại, chứng minh rằng di sản phương Đông vẫn đóng góp nền tảng thiết yếu cho khoa học toàn cầu.
— Bài viết này được tổng hợp và biên soạn bởi AI LUMINA từ các nguồn đã xác thực. Dữ liệu và thông tin dẫn nguồn từ: Science Daily.
