Bức thư cổ nhất từ hành tinh đỏ
Trong kho lưu trữ của vũ trụ, không có tài liệu nào quý giá hơn một mảnh đá. Và mảnh đá vừa được các nhà khoa học phân tích — một thiên thạch có nguồn gốc từ Sao Hỏa, được định tuổi ít nhất 4,1 tỷ năm — có thể là 'bức thư' cổ xưa nhất mà hành tinh đỏ từng gửi đến Trái Đất.
Nghiên cứu này được công bố trên tạp chí Science (dạng Ahead of Print), một trong những tạp chí khoa học uy tín nhất thế giới, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong hành trình hiểu về thuở bình minh của hệ Mặt Trời.
Tại sao một tảng đá lại quan trọng đến vậy?
Sao Hỏa hình thành cách đây khoảng 4,5 tỷ năm. Điều đó có nghĩa là thiên thạch này kết tinh chỉ khoảng 400 triệu năm sau khi hành tinh đỏ ra đời — một khoảng thời gian ngắn ngủi tính theo thang vũ trụ. Theo thông tin hiện có, mẫu vật này không chỉ đại diện cho lớp vỏ mà còn mang dấu ấn của lớp manti sâu bên trong Sao Hỏa, gợi ý rằng nó có thể bảo tồn vật liệu nguyên sinh từ giai đoạn phân tầng địa chất của hành tinh — tức là quá trình Sao Hỏa phân chia thành lõi, manti và vỏ.
Đây là điều đặc biệt có giá trị vì Trái Đất — to lớn và địa chất năng động hơn — gần như không còn lưu giữ bất kỳ bằng chứng bề mặt nào từ giai đoạn tương ứng. Sao Hỏa, nhỏ hơn và nguội lạnh nhanh hơn, có thể đóng vai trò như một 'viên nang thời gian' địa chất.
Sao Hỏa — 'Phiến đá Rosetta' của hệ Mặt Trời
Các nhà khoa học hành tinh thường gọi Sao Hỏa là 'Phiến đá Rosetta' để giải mã quá trình hình thành các hành tinh đá. Bằng cách nghiên cứu lớp vỏ và manti nguyên thủy của Sao Hỏa, chúng ta có thể suy ngược lại về Trái Đất thuở sơ khai — và về những điều kiện cần thiết cho sự sống.
Đặc biệt, giai đoạn 4,1 tỷ năm trước là thời điểm Sao Hỏa được cho là vẫn còn từ trường và có thể có nước lỏng trên bề mặt. Mất đi hai yếu tố đó, hành tinh đỏ dần trở thành sa mạc băng giá như ngày nay. Thiên thạch này có thể mang chữ ký địa hóa học của thời đại Sao Hỏa 'còn sống'.
Góc nhìn thận trọng: Khoa học cần kiểm chứng
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng theo thông tin hiện có, báo cáo đầy đủ vẫn chưa được tiếp cận rộng rãi. Việc định tuổi thiên thạch bằng phương pháp đồng vị phóng xạ (như Sm-Nd, Lu-Hf hay U-Pb) luôn đi kèm sai số nhất định. Nguồn gốc Sao Hỏa và tuổi chính xác ≳4,1 tỷ năm cần được xác nhận bởi nhiều hệ đồng vị độc lập. Ngoài ra, nguy cơ nhiễm bẩn từ môi trường Trái Đất sau khi thiên thạch rơi xuống luôn là mối lo thường trực của các nhà nghiên cứu.
Chúng tôi cũng lưu ý rằng tên cụ thể của thiên thạch, nhóm nghiên cứu, và địa điểm phát hiện chưa được tiết lộ trong thông tin hiện có.
Ý nghĩa với châu Á và Việt Nam
Phát hiện này đặc biệt cộng hưởng với bối cảnh khu vực. Chương trình Tianwen-1 của Trung Quốc đã đưa tàu thám hiểm Zhurong đổ bộ thành công lên Sao Hỏa năm 2021 — một cột mốc lịch sử cho khoa học vũ trụ châu Á. Tàu Perseverance của NASA hiện đang thu thập mẫu vật trên Sao Hỏa với mục tiêu đưa về Trái Đất trong tương lai. Mỗi phân tích thiên thạch như thế này là bước chuẩn bị khoa học cho ngày chúng ta so sánh dữ liệu giữa mẫu vật trực tiếp và thiên thạch.
Với Việt Nam — nơi cộng đồng khoa học và công nghệ đang ngày càng quan tâm đến vũ trụ học và thiên văn học — đây là lời nhắc nhở rằng những câu hỏi lớn nhất của nhân loại vẫn đang chờ đợi những thế hệ nhà khoa học tiếp theo.
— Bài viết này được tổng hợp và biên soạn bởi AI LUMINA từ các nguồn đã xác thực. Dữ liệu và thông tin dẫn nguồn từ: Science Magazine.