Khoáng sản vô hình điều khiển thế giới
Không có đất hiếm, sẽ không có xe điện, không có tuabin gió, không có điện thoại thông minh — và không có vũ khí dẫn đường chính xác. Đây không phải ẩn dụ: nam châm vĩnh cửu từ đất hiếm có mặt trong từng động cơ điện mạnh, từ xe Tesla cho đến tàu ngầm chiến lược và drone quân sự chiến thuật. Chính vì vậy, cuộc tranh giành kiểm soát nguồn cung đất hiếm toàn cầu hiện nay không chỉ là câu chuyện kinh tế — đó là địa chính trị sống còn.
Và Việt Nam đang ngồi trên một trong những kho báu lớn nhất thế giới.
Trung Quốc nắm 90% — và đang xiết chặt hơn
Từ thập niên 1980, Trung Quốc đã xây dựng thế thống trị có hệ thống trên toàn chuỗi cung ứng đất hiếm: từ khai thác mỏ, tinh luyện oxit, cho đến chế tạo kim loại và nam châm thành phẩm. Kết quả: các công ty Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 90% thị trường oxit đất hiếm và kim loại đất hiếm toàn cầu.
Kể từ năm 2023-2024, căng thẳng thương mại và công nghệ Mỹ-Trung đã thúc đẩy Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu một số khoáng sản chiến lược. Đây không chỉ là đòn kinh tế — đây là tín hiệu rõ ràng rằng phương Tây đã để chuỗi cung ứng công nghệ của mình phụ thuộc nguy hiểm vào một quốc gia đối thủ.
Monazite — 'quặng đất hiếm quan trọng nhất hiện nay'
IEEE Spectrum và Foreign Policy cùng đưa tin về một ứng cử viên đang nổi: quặng monazite. Đây là loại quặng giàu neodymium, praseodymium và dysprosium — chính xác là những nguyên tố then chốt tạo nên nam châm NdFeB dùng trong động cơ xe điện, hệ thống HVAC, robot và vũ khí quân sự.
Jack Lifton, chuyên gia phân tích với hơn 60 năm kinh nghiệm trong ngành đất hiếm và đồng Chủ tịch Critical Minerals Institute, đã tuyên bố monazite là 'quặng đất hiếm quan trọng nhất hiện có.' Các mỏ monazite phân bố rộng rãi ở Australia, Ấn Độ, Brazil và Hoa Kỳ — nằm ngoài tầm kiểm soát của Trung Quốc.
Tuy nhiên, có một chướng ngại vật lớn: monazite chứa thorium và uranium phóng xạ. Việc khai thác, lưu trữ và xử lý quặng này phải tuân thủ các quy định hạt nhân nghiêm ngặt. Đây không phải vấn đề kỹ thuật nhỏ — chính rào cản phóng xạ này từng góp phần khai tử Molycorp, công ty đất hiếm lớn nhất từng tồn tại tại Mỹ. Chất thải thorium sinh ra trong quá trình tinh luyện chưa có giải pháp thương mại khả thi, và chưa có thông tin rõ ràng về việc quốc gia nào đã thực sự vận hành kế hoạch xử lý chất thải thorium dài hạn được cấp phép đầy đủ.
Ngay cả khi vượt qua được rào cản này, thách thức còn lớn hơn nằm ở khâu hạ nguồn: tách chiết từng nguyên tố đất hiếm riêng lẻ và chế tạo nam châm thành phẩm đòi hỏi năng lực luyện kim chuyên sâu mà hiện tại vẫn tập trung áp đảo tại Trung Quốc.
Việt Nam: Kho báu chưa được khai thác hay cơ hội đang bị bỏ lỡ?
Việt Nam được ước tính là quốc gia có trữ lượng đất hiếm lớn thứ hai hoặc thứ ba thế giới, tập trung chủ yếu tại các tỉnh Lai Châu và Lào Cai ở Tây Bắc. Mỹ, Nhật Bản và EU đang tích cực lôi kéo Việt Nam như một nhà cung cấp thay thế trong chiến lược đa dạng hóa 'China+1'.
Nhưng thực tế đáng lo ngại: theo thông tin hiện có, Việt Nam phần lớn vẫn xuất khẩu quặng thô với rất ít chế biến tạo giá trị gia tăng. Trong khi đó, Nhật Bản, Mỹ và Australia đang chi hàng tỷ đô la xây dựng chính xác loại hạ tầng tinh luyện và chế tạo mà Việt Nam hoàn toàn có thể là địa điểm lý tưởng để đặt — nếu có chính sách đúng đắn.
Câu hỏi mà các nhà hoạch định chính sách tại Hà Nội cần trả lời trong 2-3 năm tới rất rõ ràng: Việt Nam sẽ chọn trở thành 'thuộc địa tài nguyên' trong nền kinh tế khoáng sản mới — xuất thô, nhập tinh — hay sẽ tận dụng vị thế địa chiến lược đang lên để trở thành trung tâm chế biến đất hiếm thực sự của khu vực?
Thời điểm quyết định
Hàng trăm công ty khai thác, cơ quan chính phủ và cơ sở công nghiệp trên toàn Bắc Mỹ, châu Đại Dương và châu Âu đang chạy đua xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm thay thế. Cuộc đua này sẽ không chờ đợi. Với mỗi năm trôi qua mà không có quyết sách đầu tư vào năng lực tinh luyện và chế tạo, Việt Nam càng đến gần hơn với kịch bản xuất khẩu nguyên liệu thô trong khi các nước khác thu về phần lớn giá trị.
Đất hiếm là vô hình nhưng không thể thiếu. Và cơ hội chiến lược — một khi đã bị bỏ lỡ — cũng rất khó lấy lại.
— Bài viết này được tổng hợp và biên soạn bởi AI LUMINA từ các nguồn đã xác thực. Dữ liệu và thông tin dẫn nguồn từ: IEEE Spectrum.