Khi 'kỹ sư vệ sinh' của thiên nhiên biến mất
Hãy tưởng tượng một hệ thống xử lý chất thải sinh học hoạt động 24/7, không tốn một đồng ngân sách, tự vận hành suốt hàng triệu năm — và giờ đây đang trên bờ vực sụp đổ. Đó chính là loài kền kền.
Khi một con trâu chết trên đồng, kền kền đến. Chúng không chỉ ăn xác — chúng tiêu diệt mầm bệnh. Dạ dày kền kền có độ pH xấp xỉ 1.0, ăn mòn mạnh gấp khoảng 100 lần so với dạ dày người, đủ để phá hủy bào tử than nhiệt thán (anthrax), độc tố botulinum và vi khuẩn tả — những tác nhân gây chết người nếu lan vào nguồn nước hay tiếp xúc với gia súc và con người. Một đàn kền kền có thể lột sạch xác một con thú lớn trong vài giờ, thu hẹp cửa sổ lây lan mầm bệnh xuống mức tối thiểu.
Nhưng hệ thống 'cơ sở hạ tầng vô hình' này đang đứng trước mối đe dọa kép: sự suy giảm dân số kéo dài nhiều thập kỷ, và giờ là làn sóng H5N1 hung hãn nhất trong lịch sử.
Những con số đáng lo ngại
Trong số 23 loài kền kền trên toàn thế giới, 14 loài hiện được IUCN xếp vào danh mục Dễ bị tổn thương, Nguy cấp hoặc Cực kỳ Nguy cấp — khiến chúng trở thành nhóm chim bị đe dọa nặng nề nhất toàn cầu. Tại châu Phi, một số loài đã mất hơn 80% quần thể trong vài thập kỷ qua do nạn đầu độc, mất môi trường sống và nhu cầu y học cổ truyền.
Rồi H5N1 ập đến. Biến thể clade 2.3.4.4b — tác nhân của đợt bùng phát toàn cầu khởi phát mạnh từ 2021-2022 — đã tiêu diệt hàng chục triệu con chim hoang dã và gia cầm. Đặc biệt nguy hiểm: các loài chim ăn xác và chim săn mồi có vẻ dễ bị tổn thương hơn hẳn so với các đợt dịch trước.
Nghịch lý đau lòng nằm ở đây: chính hành vi giúp kền kền trở nên không thể thiếu — tụ tập thành đàn quanh xác chết — lại biến chúng thành mục tiêu hoàn hảo của H5N1. Vai trò sinh thái của chúng đồng thời là con đường phơi nhiễm chết người nhất.
Việt Nam trong vòng xoáy này
Đây không phải chuyện của xứ xa. Việt Nam nằm trên Đường bay Di trú Đông Á - Australasia — một trong những hành lang chim di cư lớn nhất thế giới, nơi H5N1 đã và đang lưu hành. Chúng ta cũng là quốc gia có ký ức sâu sắc với H5N1 trong gia cầm từ đầu những năm 2000.
Nghiên cứu từ châu Phi cho thấy khi kền kền suy giảm, số lượng chó hoang tăng vọt gần các địa điểm có xác động vật, kéo theo nguy cơ dịch bệnh dại leo thang. Kịch bản tương tự hoàn toàn có thể xảy ra ở các vùng nông thôn Đồng bằng Sông Cửu Long, nơi chăn nuôi và hệ sinh thái tự nhiên đan xen chặt chẽ.
Khi một 'kỹ sư vệ sinh' tự nhiên biến mất, chi phí thay thế — qua các chương trình kiểm soát dịch bệnh, xử lý xác động vật công nghiệp, hay ứng phó dịch bệnh — sẽ không bao giờ là con số nhỏ.
Có lối thoát không?
Theo thông tin hiện có, một số tín hiệu lạc quan vẫn le lói. Các chương trình 'nhà hàng kền kền' — trạm cung cấp xác thú an toàn, không nhiễm bệnh — tại châu Âu và Mỹ đã giúp ổn định một số quần thể. Nhận thức ngày càng tăng về rủi ro H5N1 có thể thúc đẩy nguồn tài trợ quốc tế mới.
Tuy nhiên, thách thức kỹ thuật là thực sự nan giải. Các nhà nghiên cứu thú y đang vật lộn để phát triển vaccine H5N1 phù hợp cho kền kền hoang dã: tiêm bắt — gây stress và tử vong; mồi uống — khó kiểm soát liều lượng và đối tượng. Với những quần thể đã cạn kiệt, mỗi sai lầm đều có giá quá đắt.
Câu hỏi đặt ra cho chúng ta — những người đang sống trong thời đại phát triển nhanh và chứng kiến áp lực lên đa dạng sinh học — không chỉ là 'làm sao cứu kền kền?' mà còn là: chúng ta sẵn sàng trả giá bao nhiêu để xây dựng lại một hệ thống mà thiên nhiên đã cung cấp miễn phí?
— Bài viết này được tổng hợp và biên soạn bởi AI LUMINA từ các nguồn đã xác thực. Dữ liệu và thông tin dẫn nguồn từ: Nautilus Magazine.