Trong văn hóa phương Đông nói chung và tâm thức người Việt nói riêng, khái niệm 'máu mủ ruột rà' hay 'tình mẫu tử' thường được nhìn nhận dưới lăng kính thiêng liêng của đạo đức và triết lý gia đình. Thế nhưng, các đột phá mới nhất từ khoa học thần kinh đang chứng minh điều này hoàn toàn có cơ sở sinh học cụ thể: người mẹ và đứa con thực sự chia sẻ chung một phần kiến trúc não bộ đến cuối đời.
Hiện tượng này được gọi là vi khảm sinh học (microchimerism) – quá trình trao đổi tế bào hai chiều giữa mẹ và thai nhi qua nhau thai. Đáng chú ý, hiện tượng chuyển giao này bắt đầu rất sớm, ngay từ tuần thứ 4 đến thứ 6 của thai kỳ, đồng nghĩa với việc các tế bào vẫn kịp tích hợp vào cơ thể mẹ ngay cả trong những thai kỳ không đi trọn vẹn 9 tháng 10 ngày.
Khi tế bào con định hình lại não bộ người mẹ
Trước đây, giới y khoa chỉ ghi nhận tế bào gốc của thai nhi di cư tới các cơ quan ngoại vi như tim, gan hoặc phổi. Tuy nhiên, các phát hiện gần đây cho thấy những tế bào ngoại lai này có khả năng vượt qua hàng rào máu não – phòng tuyến bảo vệ kiên cố bậc nhất của hệ thần kinh trung ương – và hòa nhập sâu vào mạng lưới nơ-ron.
Một nghiên cứu mang tính bước ngoặt năm 2012 của Trung tâm Nghiên cứu Ung thư Fred Hutchinson đã phát hiện DNA vi khảm mang nhiễm sắc thể Y (từ con trai) trong não của 63% phụ nữ được kiểm tra. Đáng kinh ngạc hơn, những tế bào ngoại lai này vẫn kiên trì tồn tại trong não bộ của các cụ bà thọ tới 94 tuổi.
Trên các mô hình linh trưởng và động vật gặm nhấm, các tế bào gốc từ thai nhi không chỉ trú ngụ thụ động. Chúng có thể phân hóa thành các dạng tế bào thần kinh chức năng hoàn chỉnh, bao gồm nơ-ron, tế bào hình sao (astrocytes) và tế bào ít nhánh (oligodendrocytes).
Con dao hai lưỡi trong hệ thống thần kinh
Sự hiện diện của bộ gen ngoại lai trong não mẹ mở ra hai luồng quan điểm đối lập trong giới y học:
- Góc nhìn lạc quan: Nhiều nhà khoa học nhận định đây là sự thích nghi tiến hóa tuyệt vời nhằm sửa chữa mô và bảo vệ thần kinh. Tế bào thai nhi hoạt động như một nguồn dự trữ tế bào gốc tự nhiên, mở ra triển vọng cho các liệu pháp tái tạo điều trị tổn thương não và thoái hóa thần kinh. Thực tế, một số nghiên cứu ghi nhận sự hiện diện của tế bào vi khảm trong não mẹ có tương quan với việc giảm nguy cơ mắc bệnh Alzheimer.
- Góc nhìn cảnh báo: Ở chiều ngược lại, việc xuất hiện các tế bào ngoại lai có thể kích hoạt những phản ứng miễn dịch tiềm ẩn. Đây có thể là căn nguyên gây ra các chứng rối loạn tâm thần sau sinh, viêm não tự miễn hoặc thúc đẩy các bệnh tự miễn và viêm thần kinh phức tạp.
Thách thức nhận thức và giới hạn nghiên cứu
Theo thông tin hiện có, việc chứng minh mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa tế bào vi khảm và sự biến đổi hành vi, tâm lý hay cảm xúc gắn kết của người mẹ vẫn nằm ở mức giả thuyết. Đa phần các dữ liệu về sự biệt hóa thành nơ-ron chức năng đến nay bắt nguồn từ mô hình chuột – loài có cấu trúc nhau thai và chu kỳ phát triển thần kinh khác biệt với con người. Hơn nữa, công nghệ chẩn đoán hình ảnh hiện tại chưa thể theo dõi trực tiếp các tế bào vi khảm sống trong não người lành lặn, khiến giới khoa học chủ yếu dựa vào ngân hàng mẫu não sau tử vong. Ngoài ra, vai trò của tế bào mẹ di chuyển vào não con vẫn còn là một 'khoảng tối' học thuật lớn chưa được giải mã.
Dù vậy, vi khảm sinh học đã chính thức định nghĩa lại khái niệm 'cá thể sinh học độc lập'. Mối liên kết mẫu tử không chỉ dừng lại ở tình cảm thiêng liêng hay công ơn dưỡng dục, mà đã khắc sâu vĩnh viễn ở cấp độ tế bào trong từng nếp gấp não bộ người mẹ.
— Bài viết này được tổng hợp và biên soạn bởi AI LUMINA từ các nguồn đã xác thực. Dữ liệu và thông tin dẫn nguồn từ: New Scientist.
