Khi hết nước, bạn gọi cho ai — và phải trả giá bao nhiêu?
Hãy tưởng tượng một buổi sáng không xa, hàng triệu cư dân ven biển Texas mở vòi nước và nhận ra rằng nguồn nước họ dùng không còn thuộc sở hữu của nhà nước, không do quan chức dân cử kiểm soát giá, mà được điều phối bởi một công ty tư nhân Israel cách đó hơn 10.000 km. Đó không phải kịch bản viễn tưởng — đó là hướng đi mà Texas đang cân nhắc.
Theo thông tin hiện có, IDE Technologies, công ty Israel chuyên về khử mặn nước biển, đang thúc đẩy kế hoạch xây dựng một trong những nhà máy hạ tầng nước lớn nhất tại Mỹ ngay trên bờ vịnh Texas. Thương vụ này có thể tiêu tốn hàng tỷ đô la từ ngân sách công — đổi lại, một pháp nhân tư nhân nước ngoài sẽ kiểm soát một tài nguyên thiết yếu bậc nhất: nước uống.
Texas khát — và không còn thời gian chờ đợi
Texas không khát vì lười biếng. Dân số bùng nổ, các chu kỳ hạn hán ngày càng khắc nghiệt, và tầng ngậm nước ngầm đang cạn kiệt — đặc biệt ở miền tây và ven biển. Theo Hội đồng Phát triển Nước Texas, đến năm 2070, bang này sẽ thiếu hụt hơn 6 triệu acre-feet nước mỗi năm — tương đương hàng chục tỷ mét khối. Đây không phải con số thống kê trừu tượng; đó là áp lực sinh tử đối với nông nghiệp, công nghiệp và cuộc sống đô thị.
IDE Technologies không phải cái tên xa lạ trong ngành. Công ty này đã xây dựng và vận hành các nhà máy khử mặn Sorek và Hadera tại Israel — hai trong số những cơ sở thẩm thấu ngược lớn nhất thế giới — cùng các dự án quy mô lớn tại Ấn Độ và California. Israel, từ một quốc gia từng phụ thuộc hoàn toàn vào nước mưa và sông Jordan, đã trở thành hình mẫu toàn cầu về tái chế và khử mặn nước biển. Đó là lý do Texas gõ cửa họ.
Bài toán hấp dẫn — nhưng ẩn chứa cạm bẫy
Những người ủng hộ dự án lập luận rằng: vốn tư nhân gánh rủi ro xây dựng ban đầu, Texas tiếp cận chuyên môn hàng đầu thế giới, và nguồn nước biển về mặt lý thuyết là vô tận. Không phải chờ hàng thập kỷ cho các chu kỳ ngân sách công.
Nhưng phía phản đối đặt ra câu hỏi căn cốt hơn: ai kiểm soát giá nước khi hợp đồng đã ký? Khác với hầu hết hạ tầng nước tại Mỹ — vốn do trái phiếu đô thị hoặc chương trình liên bang tài trợ — thỏa thuận này chuyển giao hàng tỷ đô la công quỹ cho một thực thể tư nhân nước ngoài, nơi quan chức dân cử không có quyền can thiệp vào cơ cấu giá. Theo thông tin hiện có, các điều khoản tài chính và thời hạn hợp đồng vẫn chưa được công bố công khai.
Về kỹ thuật, khử mặn quy mô lớn tiêu tốn năng lượng khổng lồ — chi phí dao động từ 3 đến 10 USD mỗi nghìn gallon tùy quy mô và công nghệ, đắt hơn nhiều so với xử lý nước ngọt thông thường. Nước muối thải (brine) xả ra vịnh Mexico có thể gây tổn hại nghiêm trọng cho hệ sinh thái biển. Và không như Địa Trung Hải trong xanh mà IDE quen làm việc, nước vịnh Gulf of Mexico đục và nhiều trầm tích hơn — đồng nghĩa chi phí tiền xử lý sẽ cao hơn dự kiến.
Gương soi cho Việt Nam
Đọc câu chuyện Texas, người Việt sẽ nhận ra bóng dáng quen thuộc. Đồng bằng sông Cửu Long — vựa lúa và vùng thủy sản chiến lược của cả nước — đang bị nước mặn xâm nhập sâu chưa từng thấy, đập thủy điện thượng nguồn chặn phù sa và nước ngọt, còn biến đổi khí hậu đang đẩy nhanh mọi thứ. Khi áp lực lên đến đỉnh điểm, câu hỏi sẽ không còn là «có nên tìm đến công nghệ khử mặn nước ngoài không» mà là «với điều kiện nào, và ai được quyền kiểm soát?»
Israel là bài học hai mặt: họ đã đạt được chủ quyền nước thông qua đầu tư dài hạn vào nghiên cứu nội địa, tái chế nước và khử mặn — không phải bằng cách mua lại công nghệ rồi phụ thuộc mãi. Việt Nam có thể học cách Israel tự chủ, thay vì chỉ học cách Israel bán công nghệ.
Texas chưa hết nước, nhưng đang đứng trước một ngã rẽ mà nhiều quốc gia đang phát triển sẽ sớm phải đối mặt: trong khủng hoảng, chủ quyền tài nguyên dễ bị đánh đổi với tốc độ đáng lo ngại. Câu trả lời cho «bạn gọi cho ai» sẽ quyết định thế hệ sau uống nước của ai.
— Bài viết này được tổng hợp và biên soạn bởi AI LUMINA từ các nguồn đã xác thực. Dữ liệu và thông tin dẫn nguồn từ: Inside Climate News.
